Giải Goncourt 2026: Philippe Jaenada thắng, nên đọc gì trước?

Giải Goncourt 2026, giải văn chương lâu đời và được chú ý nhất nước Pháp, đã thuộc về Philippe Jaenada với tiểu thuyết L'inconnue du quai de Javel (tạm dịch: Người đàn bà vô danh ở bến Javel, NXB Flammarion). Kết quả được công bố thứ Ba 3/11/2026 tại nhà hàng Drouant ở Paris, nơi Viện Hàn lâm Goncourt họp chọn giải từ hơn một thế kỷ nay. Theo Livres Hebdo, Jaenada thắng với sáu phiếu, hơn Sylvain Prudhomme ba phiếu. Tính đến ngày 4/11/2026, chúng tôi chưa thấy cuốn sách nào của ông có bản tiếng Việt. Bài này tóm tắt cuốn sách đoạt giải nói về điều gì, vì sao mùa giải năm nay gây tranh cãi, và nếu muốn đọc văn chương Goncourt bằng tiếng Việt ngay bây giờ thì nên bắt đầu từ đâu.

L'inconnue du quai de Javel kể chuyện gì?

Đây không phải tiểu thuyết hư cấu theo nghĩa thông thường, mà là một cuộc điều tra viết bằng giọng tiểu thuyết về một vụ án có thật. Theo ActuaLitté, ngày 6/9/1949, thi thể Louise Cansot, 29 tuổi, người mẫu gốc Bretagne từng ngồi mẫu cho các họa sĩ khu Montparnasse, được tìm thấy trên bến Javel bên bờ sông Seine. Cô không mang giày, không có túi xách. Cảnh sát lần ra bốn nghi phạm, nhưng chừng sáu tháng sau hồ sơ bị khép lại mà không ai phải chịu tội.

Gần tám mươi năm sau, Jaenada mở lại vụ việc. Chi tiết thú vị nhất: để "học nghề" điều tra, ông đọc trọn 75 tiểu thuyết về thanh tra Maigret của Georges Simenon, rồi đi tới một giả thuyết của riêng mình về hung thủ. Cuốn sách dày 528 trang, phát hành ngày 12/8/2026, giá 23 euro (theo ActuaLitté, kiểm tra ngày 4/11/2026).

Với ai từng đọc Jaenada, đây là một sự trở lại đúng sở trường. Ông nổi tiếng ở Pháp nhờ những cuốn sách lấy các vụ án hoặc nhân vật tội phạm có thật, đào lại hồ sơ, đối chiếu lời khai và xen vào đó rất nhiều nhận xét hài hước, lan man có chủ ý của chính tác giả. Nếu bạn thích kiểu true crime vừa nghiêm túc vừa có giọng kể riêng, đây là cái tên đáng nhớ.

Philippe Jaenada là ai?

Jaenada sinh năm 1964 tại Saint-Germain-en-Laye, năm nay 62 tuổi. Ông bước vào văn đàn với Le Chameau sauvage, cuốn đoạt giải Flore năm 1997. Những năm sau đó, ông dần chuyển sang dòng sách điều tra mà ngày nay gắn liền với tên mình:

Ông là người kế nhiệm Laurent Mauvignier, chủ nhân giải năm 2025 với La Maison vide. Phần thưởng tiền mặt của Goncourt chỉ là một tấm séc 10 euro mang tính tượng trưng, nhưng giá trị thật nằm ở doanh số: theo số liệu Edistat mà ActuaLitté dẫn, La Maison vide đã bán gần 570.000 bản, còn L'Anomalie (Hervé Le Tellier, giải năm 2020) vượt 1,5 triệu bản. Nói cách khác, cuốn sách của Jaenada nhiều khả năng sẽ là một trong những món quà Giáng sinh bán chạy nhất ở Pháp năm nay.

Vì sao Goncourt 2026 gây tranh cãi?

Mùa giải năm nay không chỉ có chuyện ai thắng. Có hai câu chuyện được báo chí Pháp bàn nhiều hơn cả.

Thứ nhất là trí tuệ nhân tạo. Ngày 25/9, Viện Hàn lâm Goncourt loại cuốn C'était ça ou mourir của Thélyson Orélien khỏi danh sách tuyển chọn, với lý do nghi đạo văn và nghi dùng AI. Hội đồng viết rằng cuốn sách "nhiều khả năng phần lớn là sản phẩm của trí tuệ nhân tạo"; tác giả thì phủ nhận việc để AI viết tiểu thuyết thay mình. Sau đó, đài RTL đưa tin tám cuốn còn lại đã được chạy qua phần mềm phát hiện AI, và viện sĩ Philippe Claudel xác nhận việc này.

Thứ hai là chuyện "một nhà lo hết". Cả bốn cuốn vào chung kết, của Jaenada, Yannick Haenel, Clémentine Mélois và Sylvain Prudhomme, đều thuộc các NXB nằm trong tập đoàn Madrigall (Gallimard, Flammarion, Minuit…). Theo Euronews, một chủ hiệu sách độc lập cho rằng điều này đi ngược tinh thần bảo vệ sự đa dạng của xuất bản. Cùng ngày, giải Renaudot, giải thường được công bố ngay sau Goncourt, thuộc về François-Henri Désérable với Le Palais, cũng của Gallimard.

Ý kiến của chúng tôi: chuyện AI đáng theo dõi hơn chuyện tập đoàn. Ở Việt Nam, các giải sách và cuộc thi viết sớm muộn cũng sẽ gặp câu hỏi tương tự, và cách Goncourt xử lý (loại sách, rồi kiểm tra toàn bộ danh sách) là một tiền lệ để tham khảo.

Goncourt 2026 có bản tiếng Việt chưa? Ai nên đọc?

Chưa. Đến ngày 4/11/2026, chúng tôi chưa thấy NXB hay công ty sách Việt Nam nào công bố mua bản quyền L'inconnue du quai de Javel. Tuy vậy, sách đoạt Goncourt những năm gần đây khá thường xuyên được dịch sang tiếng Việt, nhất là qua Nhã Nam: Con cháu của họ cũng thế thôi của Nicolas Mathieu (giải 2018) hay Không ai sống giống ai trong cuộc đời này của Jean-Paul Dubois (giải 2019, theo Nhân Dân). Nếu có bản dịch, khả năng cao phải chờ ít nhất một đến hai năm.

Nên đọc ngay (nếu đọc được tiếng Pháp) khi bạn mê true crime, thích Paris thời hậu chiến, hoặc từng đọc Simenon và tò mò một nhà văn đương đại "dùng" Maigret như thế nào. Nên cân nhắc nếu bạn cần một cốt truyện chạy nhanh: 528 trang với rất nhiều đoạn tác giả tự bình luận, đi đường vòng là chuyện bình thường ở Jaenada, và cũng không phải cuốn dễ để luyện tiếng Pháp.

Trong lúc chờ bản dịch: nên đọc gì trước?

Nếu muốn làm quen với văn chương Goncourt và văn học Pháp hiện đại bằng sách có sẵn, đây là thứ tự chúng tôi gợi ý:

1. Bắt đầu với Modiano. Patrick Modiano đoạt Goncourt năm 1978 (với Phố những cửa hiệu u tối) trước khi nhận Nobel 2014. Biệt thự buồn ngắn, buồn, đầy sương mù ký ức: một lối vào dễ chịu cho người chưa quen văn Pháp, và cũng gần không khí điều tra quá khứ của Jaenada.
2. Đọc Annie Ernaux để thấy "văn chương sự thật". Một chỗ trong đời, cuốn từng đoạt giải Renaudot năm 1984, kể về người cha của tác giả bằng giọng gần như biên bản. Ernaux và Jaenada khác nhau hoàn toàn về giọng, nhưng cùng tin rằng đời thật đủ sức làm nên một cuốn sách.
3. Thử Simone de Beauvoir. Bà đoạt Goncourt năm 1954 với Les Mandarins. Trên site hiện có hồi ký Mémoires d'une jeune fille rangée bằng tiếng Pháp, hợp với người đã đọc được tiếng Pháp ở mức khá.
4. Muốn thử thách lớn? Marcel Proust đoạt Goncourt năm 1919 với tập thứ hai của bộ À la recherche du temps perdu (bản tiếng Việt từng ra với tên Dưới bóng những cô gái đương hoa). Đọc vài chục trang đầu để biết mình có hợp hay không, không cần ép bản thân đi hết.
5. Chỉ muốn không khí phá án? Trong lúc chờ Jaenada, một vụ án kinh điển như Án Mạng Trên Chuyến Tàu Tốc Hành Phương Đông của Agatha Christie là lựa chọn vừa sức cho mọi người.

Cùng mùa giải thưởng mùa thu này, bạn có thể đọc thêm bài về Anne Carson và giải Nobel Văn học 2026, hoặc danh sách chung khảo Booker Prize 2026 trước ngày công bố 9/11. Còn nếu chỉ cần một cuốn tiểu thuyết để đọc tối nay, mục văn học có rất nhiều sách đọc online miễn phí hoặc tải ebook.